Türkiye'de yükselen güven endeksinin içi: harcama öne çekiliyor, enerji şoku üreticide birikiyor

Aynı ankette iki zıt işaret

Türkiye İstatistik Kurumu ile Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası iş birliğinde yürütülen Tüketici Eğilim Anketi'nin Eylül 2026 sonucuna göre tüketici güven endeksi bir önceki aya göre %1,3 artarak 90,8'den 91,9'a çıktı. Bu, Temmuz 2018'den bu yana en yüksek değer; o ay endeks 92,9 idi. Endeks yine de 100 eşiğinin altında, yani tüketici tarafındaki genel görüntü teknik tanımıyla hâlâ kötümser.

Manşetin altındaki dağılım ise tek yönlü değil. Mevcut dönemde hanenin maddi durumu endeksi %0,1 azalarak 75,4'ten 75,3'e geriledi ve düşen tek alt endeks oldu. Gelecek on iki aylık dönemde hanenin maddi durum beklentisi %0,6 artışla 93,1'den 93,7'ye, genel ekonomik durum beklentisi %0,5 artışla 89,4'ten 89,8'e çıktı. En güçlü hareket ise %3,6 artışla 105,1'den 108,8'e yükselen dayanıklı tüketim malı harcama düşüncesi endeksinde görüldü. Bu kalem, 100 eşiğinin üzerinde olan tek alt endeks.

Bu bileşimin tutarlı bir okuması var. Hanenin bugünkü maddi durumu kötüleşirken dayanıklı mal alma niyetinin artması, alım gücünün iyileşmesiyle değil, fiyatların daha da artacağı beklentisiyle harcamanın öne çekilmesiyle açıklanır. Enflasyonist ortamlarda beyaz eşya, mobilya ve araç gibi ertelenebilir kalemlerde talebin öne çekilmesi bilinen bir davranıştır. Bu bir yorumdur, anket böyle bir soru sormaz; ancak alt endekslerin yönü bu yorumla tutarlı, saf iyimserlik yorumuyla değildir.

Üretici tarafı iyimserliği doğrulamıyor

Reel sektör verisi manşet güvenle aynı yönde hareket etmiyor. Merkez Bankası'nın 21 Eylül'de yayımladığı veriye göre mevsimsellikten arındırılmış Reel Kesim Güven Endeksi 0,1 puan artışla 102,5 olurken, arındırılmamış endeks Ağustos'taki 102,8'den 0,8 puan gerileyerek 102,0'ye indi ve son beş ayın en düşük seviyesine geldi. İmalat sanayiinde mevsimsellikten arındırılmış kapasite kullanım oranı 0,6 puan artışla %74,1, arındırılmamış oran 0,7 puan artışla %74,2 oldu; iki aylık düşüşün ardından toparlandı.

Endeksi aşağı çeken kalemlerin kimliği burada belirleyici: gelecek üç aydaki ihracat sipariş beklentisi, mamul mal stoku, sabit sermaye yatırım harcaması ve üretim hacmi beklentisi. Yani zayıflayan şey bugünkü üretim değil, geleceğe dönük sipariş ve yatırım iştahı. Kapasite kullanımının toparlanırken yatırım ve ihracat beklentisinin gerilemesi, mevcut siparişlerin tamamlandığı ama yenisinin aynı hızla gelmediği bir evreye işaret eder.

Şokun geldiği yer: enerji ithalat faturası

Türkiye İstatistik Kurumu'nun 21 Eylül'de yayımladığı veriye göre Yurt Dışı Üretici Fiyat Endeksi 2026 Ağustos'unda aylık %3,61, yıllık %32,60 arttı. Yılbaşına göre artış %25,16, on iki aylık ortalamalara göre artış %32,35. Sektör bazında madencilik ve taş ocakçılığı yıllık %43,41, imalat %32,41 yükseldi; metal cevherlerinde artış %56,40, kimyasallarda %41,29 ölçüldü.

Ana sanayi grupları içinde en sert hareket enerjide: yıllık artış %106,24, aylık artış %14,68. Ara mallarda yıllık artış %32,39, sermaye mallarında %20,59 oldu. Enerji dışı grupların %20–33 bandında kalması, endeksteki hızlanmanın geniş tabanlı bir talep baskısından değil, doğrudan petrol ve rafineri ürünü fiyatlarından geldiğini gösteriyor. Bir yılda iki kattan fazla artan bir enerji fiyat kalemi, ham petrolde ve sıvılaştırılmış petrol gazında ithalatçı olan bir ekonomide hem rafineri marjını hem de ihracatçının maliyet yapısını değiştirir.

Bu, tüketici tarafındaki öne çekme davranışının neden rasyonel olduğunu da açıklıyor. Üretici fiyatlarında enerji kaynaklı %106,24'lük bir artış, zamanla nihai mal fiyatlarına geçer. Hane halkı bu geçişi bekliyorsa dayanıklı malı bugün almak, güvenden değil beklentiden doğan bir karardır.

Kur, borsa ve fon piyasası

Fiyat baskısı aynı hafta kur tarafından da geldi. Haftanın ilk işlem gününde dolar/TL 48,80 TL seviyesine çıkarak tüm zamanların en yüksek değerini tazeledi; serbest piyasada alış 48,81 TL, satış 48,83 TL olarak oluştu. Euro 55,86–55,88 TL, sterlin 65,11–65,13 TL bandında işlem gördü. Hareketin arkasında Fed'in politika faizini %3,75–4,00 bandına çıkarması ve ilave artırım sinyali vermesi var; dolar endeksi 30 Temmuz'dan bu yana ilk kez 100 eşiğini aşarak 100,300 puana ulaştı.

Borsa İstanbul'da BIST 100 endeksi güne 115,88 puan ve %0,87 kayıpla 13.168,54 puandan başladı; saat 13.00 itibarıyla kayıp %1,92'ye çıktı ve endeks 13.028,71 puana geriledi, işlem hacmi 79,9 milyar TL oldu. Sektör bazında holding endeksi %4,21, finansal kiralama ve faktoring endeksi %9,55 geriledi; bankacılık endeksi %0,01 ile yatay kaldı. Endeks bir önceki Cuma %1,67 düşüşle 13.284,42 puandan kapanmıştı. 21 Eylül kapanış değeri bağımsız olarak doğrulanamadı: bir derleme günü %1,04 kayıpla 13.199 puan olarak veriyor, ancak aynı kapanış rakamı bir sonraki günün sayfasında da yineleniyor.

Satışın kaynağı olarak gösterilen mekanizma önemli, çünkü makro değil teknik: 17 Eylül'de 130 yatırım fonunun tasfiyesine ilişkin düzenleyici karar sonrası oluşan fon piyasası likidite sıkışıklığı ve teminat tamamlama kaynaklı zorunlu satışlar. Tasfiye süresinin 3 aydan 6 aya çıkarılması, satış baskısını zamana yaymayı amaçlıyor. Finansal kiralama ve faktoring endeksindeki %9,55'lik düşüş, bu teknik baskının hangi kaldıraçlı alanlarda yoğunlaştığını gösteriyor.

Hürmüz kanalı açık kaldıkça fatura da açık kalır

Enerji kaleminin kaynağı Türkiye'nin kendi talebi değil, Hürmüz. Körfez'e girişi sırasında 21 Eylül'de vurulan 72.825 dwt kapasiteli LR Stephanie adlı ham petrol tankerinde iki mürettebat hafif yaralandı; gemi kendi gücüyle seyrine devam etti. Aynı gün bir sıvılaştırılmış petrol gazı tankeri de bilinmeyen mühimmat parçalarından etkilendi. Ortak Deniz Bilgi Merkezi 16 Eylül'den bu yana en az beş olay veya güvenlik vakası sayıyor ve boğazdaki tehdit seviyesini en yüksek kademede tutuyor.

Trafik verisi sertleşmeyi doğruluyor ama resmî anlatılarla çelişiyor. Kpler verisine göre hafta sonu boğazdan yalnızca 17 emtia gemisi geçti; bir önceki hafta sonu 37 idi. Hafta genelinde 22 tanker yaklaşık 42 milyon varil ham petrol taşıdı. Buna karşılık ABD'li Amiral Brad Cooper 2.000'den fazla ticari gemiye refakat edildiğini ve son iki haftadaki hacmin altı ayın en yükseği olduğunu söyledi; iki tablo bağımsız olarak uzlaştırılamadı. Savaş öncesi taban çizgisi bile kaynaklar arasında günlük 85 ile 125 gemi arasında değişiyor.

Türkiye için pratik sonuç şu: boğazdaki belirsizlik sürdükçe enerji ithalat faturasındaki risk primi, ham petrolün gösterge fiyatı gerilese bile korunur. Nitekim aynı günlerde Brent 100 dolar civarına inerken Türkiye'nin yurt dışı üretici fiyatlarındaki enerji kalemi yıllık %106,24 seviyesindeydi ve motorin 17 Eylül'de ilk kez 100 lirayı aşmıştı. Kur rekor tazelerken gösterge fiyatın gerilemesi, faturayı düşürmüyor.