Vurulan damıtma ünitesinden 100 liralık motorine: Rus rafineri kapasitesi ve Türkiye'nin üç kanallı faturası

Zincirin başı: üç birincil damıtma ünitesinden ikisi dışarıda

16–17 Eylül gecesi Ukrayna İHA'ları Moskova'nın 250 kilometre kuzeydoğusundaki Slavneft-YANOS rafinerisini vurdu. United24 Media'nın aktardığına göre isabet alan birim günlük 17.140 metrik ton kapasiteli AVT-3 birincil damıtma ünitesiydi ve bu, yılda yaklaşık 15 milyon ton ham petrol işleyen tesisin kapasitesinin yaklaşık %40'ına denk geliyor. Aynı kaynağa göre 14.300 ton/gün kapasiteli AVT-4 ünitesi 28 Ağustos saldırısından bu yana zaten onarımdaydı. Yani tesisin üç birincil damıtma ünitesinden ikisi aynı anda devre dışı.

Bu tek bir tesisin sorunu değil. OilPrice'ın 16 Eylül tarihli dökümüne göre Kirişi tamamen devre dışı, Volgograd ve NORSI yaklaşık %25 kapasiteyle çalışıyor, Taneco ise vurulmuş durumda. Bu üç tesis Rusya'nın dizel üretiminin kabaca yarısına karşılık geliyor. Rusya'nın altı büyük dizel üreticisi rafinerisinden üçünün eylül ayında üretimi ciddi biçimde kısması ya da tamamen durdurması, kapasite kaybının artık münferit bir hasar kalemi değil, sistemik bir arz kısıtı hâline geldiğini gösteriyor.

Saldırının ölçeğine dair kaynaklar çelişiyor ve bu çelişki kayda değer. Kyiv Post, Rus yetkililerin saldırı sırasında 65 İHA'nın düşürüldüğünü iddia ettiğini aktarırken, The Moscow Times Rusya Savunma Bakanlığı'nın çarşamba gecesi ile perşembe sabahı arasında Rusya ve Kırım genelinde 641 İHA'yı engellediğini duyurduğunu yazdı. Ukrayna tarafının Rostov-na-Donu'daki Tsentralny askerî havaalanında 1 An-12, 2 An-26 ve 3 helikopter imha ettiği iddiası bağımsız olarak doğrulanamadı. Yaroslavl valisi Mihail Yevrayev rafinerideki yangının perşembe sabahı tamamen söndürüldüğünü açıkladı; onarım süresine dair açıklanmış bir takvim yok.

İhracat yasağı bir arz kararı değil, bir kıtlık itirafı

Hydrocarbon Processing'in aktardığına göre 30 Eylül'de dolacak dizel ihracat yasağı, Rusya'nın petrol dosyasından sorumlu Başbakan Yardımcısı Aleksandr Novak başkanlığındaki toplantıda 31 Ekim'e uzatıldı. Resmî gerekçe ertelenen rafineri bakımları ve kış öncesi stok tazelemesi. Ancak kararın kapsamı gerekçeden daha çok şey söylüyor: temmuzda yasak yalnızca tüccarları ve küçük rafinerileri kapsarken, uzatılan yasak tüm üreticileri kapsıyor. Novak'ın ofisi yorum talebine yanıt vermedi ve hükümet uzatmayı resmen duyurmadı.

Bir ihracat yasağının tüccarlardan üreticilere doğru genişlemesi, iç piyasayı korumak için ihracat marjından vazgeçmeye razı olunduğu anlamına gelir. İç fiyatlar bu okumayı destekliyor: eylül başında Sankt-Peterburg emtia borsasında dizelin tonu 70.546 rubleye çıktı, 7 Eylül'de pompa fiyatı litre başına 88,44 ruble oldu ve yıl başından bu yana artış %18,4'e ulaştı. Yani Moskova, ihracat gelirini değil, iç piyasadaki fiyat istikrarını önceliyor.

İhracat tarafındaki kayıp somut. Rusya'nın dizel ihracatı haziranda 1 milyon metrik tonun altına indi; bir yıl önce aylık yaklaşık 2,5 milyon tondu. OilPrice'a göre Türkiye ve Brezilya, önceki kargo tahsislerinin en az %50'sini kaybetti. Bu iki ülke Rus dizelinin en büyük alıcıları arasında yer aldığından, kısıtın birinci dereceden etkisi doğrudan Akdeniz ve Atlantik ürün akışlarında görülüyor. Türkiye için bu, bir fiyat meselesinden önce bir tedarikçi ikamesi meselesi: kaybedilen tonajın başka bir kaynaktan, büyük olasılıkla daha uzun bir taşıma mesafesinden karşılanması gerekiyor.

Türkiye'ye aktarım: kargo, kur ve vergi aynı anda

17 Eylül gece yarısı yürürlüğe giren zamla motorinin litre fiyatı Türkiye tarihinde ilk kez 100 lirayı aştı. Zam miktarında kaynaklar ayrışıyor: Cumhuriyet litreye 4 lira 80 kuruş zam yapıldığını yazarken Habertürk artışı 4,62 lira olarak verdi. Fiyatlarda da küçük farklar var. Cumhuriyet'e göre İstanbul Avrupa Yakası'nda motorin 100,40 lira, Ankara'da 101,50 lira, İzmir'de 101,80 lira; Habertürk aynı gün için sırasıyla 100,31, 101,43 ve 101,70 lira bildirdi. Benzin 80,20–81,60 lira, LPG 34,39–35,09 lira bandında seyretti.

Bu, üst üste üçüncü zamdı: Habertürk'e göre 12 Eylül'de benzine 3,20 lira, 15 Eylül'de motorine yaklaşık 6,5 lira zam yapılmıştı. Asıl önemli olan, fiyatın bileşimi. Cumhuriyet artışın nedenlerini küresel piyasalardaki dalgalanmalar, döviz kurundaki hareketlilik ve peş peşe gelen ÖTV zamları olarak sıraladı. Kur ayağı ölçülebilir: BloombergHT verilerine göre dolar/TL 17 Eylül saat 09.30'da 48,6723 liradan işlem gördü ve yıl başındaki 43,0312 liraya göre yaklaşık %13,12 değer kazandı. İthal akaryakıtın lira maliyeti, ürünün dolar fiyatı hiç değişmese bile bu oranda artmış durumda.

Böylece Türkiye aynı şoku üç ayrı kanaldan birden alıyor. Birinci kanal fiziksel: Rus kargo tahsisinin en az yarısının kaybı, ikame tedarik ve daha uzun taşıma demek. İkinci kanal parasal: %13,12'lik kur artışı, aynı varili daha pahalı hâle getiriyor. Üçüncü kanal mali: ÖTV artışları fiyatın üzerine doğrudan biniyor. Bu üçü birbirinden bağımsız görünse de aynı dış şokun türevleri; kur baskısının kendisi de kısmen enerji faturasının büyümesinden besleniyor.

Bir uyarı: açılan kaynakların hiçbiri bu zamma hangi ham petrol fiyatı seviyesinin yansıdığını belirtmiyor. Pompa fiyatındaki artışın ne kadarının ürün primi, ne kadarının kur, ne kadarının vergi olduğu bu nedenle kamuya açık verilerle ayrıştırılamıyor ve bağımsız olarak doğrulanamadı. Bu ayrıştırmanın yapılamaması, kamuoyu tartışmasında her üç tarafın da kendi açıklamasını savunabilmesine imkân veriyor.

Pompa fiyatı neden mali bir mesele

Üçüncü kanalın neden bu kadar önemli olduğunu bütçe verisi gösteriyor. Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın 16 Eylül'de açıkladığı verilere göre merkezi yönetim bütçesi ağustosta 1 trilyon 654,9 milyar lira gelir ve 1 trilyon 642,1 milyar lira giderle 12,9 milyar lira fazla verdi; Ekonomist aynı rakamı 12,8 milyar lira olarak aktardı, fark yuvarlamadan kaynaklanıyor. Ağustos ayında faiz dışı bütçe fazlası 209,9 milyar lira oldu.

Aylık fazla tabloyu değiştirmiyor. Ocak-ağustos döneminde bütçe giderleri 12 trilyon 162,7 milyar liraya, gelirleri 10 trilyon 854,7 milyar liraya ulaştı ve açık 1 trilyon 308,1 milyar lira oldu. Sekiz aylık faiz dışı fazla 680 milyar lira. Gider kalemlerindeki artış hızı, gelirlerinkini geçiyor: Ekonomist'e göre sekiz aylık giderler %36,8, gelirler %36 arttı; personel giderleri %42,7 artışla 3 trilyon 385 milyar 390 milyon liraya çıktı ve faiz ödemeleri %39,4 artarak 2 trilyon liraya yaklaştı.

Buradan çıkan sonuç Türkiye'ye özgü bir kısırdöngüdür. Faiz ödemelerinin %39,4 arttığı bir bütçede faiz dışı fazlayı korumanın en hızlı aracı dolaylı vergilerdir ve akaryakıt ÖTV'si bu araçların en esnek olanıdır: tahsilatı anlıktır, tabanı geniştir, yasal süreç gerektirmez. Ama tam da bu araç, manşet enflasyonun en görünür kalemini yukarı iter. Vergi gelirlerinin %35,7 büyümesi, gelir vergisinin %51,8 ve kurumlar vergisinin %46,9 artması bu tahsilat baskısının genel olduğunu gösteriyor.

Yani Türkiye'nin mali onarımı ile dezenflasyon programı, aynı pompanın üzerinden geçiyor. Dış şok kargo tarafından geldiğinde, Hazine'nin elindeki en hızlı mali araç ile Merkez Bankası'nın hedeflediği fiyat patikası ters yönde çekiliyor. Bu, bir politika hatası değil, bir kısıt: iki hedeften birini korumak diğerinden ödün vermeyi gerektiriyor ve enerji fiyatı yüksek kaldıkça makas daralmıyor.

Piyasa ayağı ve bilinmeyenler

Şokun finansal ayağı aynı hafta görüldü. BIST 100 endeksi 16 Eylül'de 769,72 puan ve %5,54 kayıpla 13.122,58 puandan kapandı; Takvim'e göre işlem hacmi 262 milyar lira oldu, bankacılık endeksi %6,38, holding endeksi %6,48, finansal kiralama ve faktoring endeksi %9,74 geriledi ve 17 hisse taban fiyatlama gösterdi. Endeks gün içinde 12.817 ile 13.877 puan arasında dalgalandı; bu, üst üste üçüncü düşüş günüydü. 17 Eylül'e de %1,32 düşüşle 12.948,83 puandan başlandı.

Tetikleyici yalnızca yerel değildi: ABD Merkez Bankası 16 Eylül'de politika faizini 25 baz puan artırarak %3,75–4,00 aralığına çıkardı. Dolar/TL günü 48,6520 liradan kapattı, euro 55,8063 liraya geldi. Küresel faizin yükseldiği bir ortamda enerji ithalatçısı bir ekonominin risk primi, iç politika kararlarından bağımsız olarak da artabilir; bu, yerel karar alıcının manevra alanını daraltan bir dış kısıttır.

Bu raporun bilmediği üç şey var. Birincisi, vurulan AVT-3 ünitesinin onarım süresi; ikincisi, 31 Ekim'de yasağın gerçekten kalkıp kalkmayacağı, zira yasağın kendisi resmen duyurulmadı; üçüncüsü, Türkiye'nin kaybettiği Rus kargo tahsisinin hangi kaynaklardan ve hangi taşıma maliyetiyle ikame edildiği. Bu üç bilinmeyen çözülmeden, pompa fiyatındaki artışın kalıcı mı geçici mi olduğu sorusunun veriye dayalı bir cevabı yoktur. İzlenecek tek gösterge, ham petrolün kendisi değil, Akdeniz dizel ürün priminin kur ve vergi etkisinden arındırılmış seyridir.